Gerechtigheid voor slachtoffers staatsgeweld is illusie

De meeste daders van de beruchte dodenvluchten in Argentinië kregen levenslang.

13-01-2020 | 13:10

Het idee dat rechtspraak lijden doet verlossen en straffeloosheid van collectief geweld te niet kan doen, is een belangrijk gegeven in de moderne rechtstaat, maar vaak ook een illusie. Deze conclusie stelt Eva van Roekel in haar onlangs verschenen boek Phenomenal Justice: Violence and Morality in Argentina over de misdaden tegen de menselijkheid die plaatsvonden in Argentinië eind jaren zeventig van de vorige eeuw.

Van Roekel sprak voor haar onderzoek meer dan 200 betrokkenen, van overlevenden tot familieleden van mensen die zijn verdwenen, rechters, psychologen, mensenrechtenadvocaten, verdachte militairen en hun familie en mensenrechtenactivisten. Ook sprak ze meerdere malen de voormalig dictator Jorge Videla in de gevangenis. Ten tijde van haar onderzoek was hij was al een oude man, maar nog zeer scherp van geest. "Hij gaf enkel institutionele analyses van het geweld en de huidige rechtszaken. Blijk van enig schuldgevoel was afwezig", aldus Van Roekel.

Voor haar onderzoek verbleef Van Roekel af en aan 24 maanden in steden als Buenos Aires en Córdoba. Ze bezocht verschillende rechtbanken, gevangenissen, monumenten, voormalige detentiecentra en straatprotesten. “Mijn belangrijkste motivatie was om zoveel mogelijk verschillende herinneringen en interpretaties op te tekenen om de complexiteit van geweld en straffeloosheid en de huidige zoektocht naar gerechtigheid te kunnen duiden vanuit fenomenologisch perspectief. Fenomenologie is een filosofische stroming die ervaring bestudeerd. Het bestudeert de leefwereld zoals we die direct ervaren in plaats van hoe we de wereld conceptualiseren en categoriseren. Ik heb dan ook gekozen om specifiek de emoties van gerechtigheid van al deze verschillende actoren te onderzoeken en te beschrijven. Schuld was bijvoorbeeld een belangrijke morele emotie om de morele ervaring van slachtoffers te kunnen begrijpen, niet zozeer de ervaring van de daders."

Verder stelt Van Roekel dat de principes voor gerechtigheid niet stoppen bij de rechtspraak in Argentinië. “Door de collectieve dimensie van staatsgeweld en andere vormen van misdaden tegen de menselijkheid, het verstrijken van de tijd en de verschillende botsende ideeën in samenlevingen over geweld en wat gerechtigheid is en doet, maakt het een uitermate complex en voortdurend fenomeen. Mijn belangrijkste bevinding is dan ook dat het idee dat de praktijken die zich bezighouden met gerechtigheid en waarheid voor genocide en misdaden tegen de menselijkheid een eindpunt zouden betekenen is een illusie. Het geweld verdwijnt niet. Impliciet in ons denken is dat er een wereld kan bestaan zonder lijden en straffeloosheid, maar de werkelijkheid laat ons keer op keer zien dat er niet zoiets bestaat als post-conflict of rechtvaardige vrede. Mijn focus op moraliteit in plaats van gerechtigheid laat dat zien.”

Ook Nederland was lang in de ban van de beruchte dodenvluchten door de vermeende betrokkenheid van Transavia piloot Julio Poch. Zijn vrijspraak noemt Van Roekel opmerkelijk. “Veel daders hebben levenslang gekregen, met name zij die betrokken waren bij de beruchte dodenvluchten waar niet altijd direct toerekenend bewijs aanwezig was."