De verzorgingsstaat




Hoe hervorm je een verzorgingsstaat zodat die sociaal en betaalbaar blijft? Wat is de rol van de staat bij sociaal-economische ongelijkheid? Op welke manier dragen oude mensen bij aan de moderne samenleving? Vergroot de afbraak van de verzorgingsstaat de druk op individuen, huishoudens en bedrijven om geld en tijd te geven? De bestuurswetenschappers, filantropie-onderzoekers, methodologen en sociologen aan de VU bestuderen het.

Van nazorg naar voorzorg


verzorgingsstaat-voorzorgIn de verzorgingsstaat heb je als burger rechten: als jou iets overkomt, krijg je compensatie. Als vorm van nazorg heb je recht op een uitkering en word je financieel gecompenseerd voor de schade zodat je bestaanszekerheid hebt. Volgens de hoogleraar beleids- en bestuurswetenschap Willem Trommel zijn we dat ideaal langzamerhand aan het verliezen en ontstaat er als reactie daarop een nieuw type verzorgingsstaat waarin de nadruk veel meer ligt op voorzorg.

“Als iemand onvoldoende investeert in zijn opleiding wordt hij een keer werkloos. De overheid gaat steeds meer maatregelen nemen om te zorgen dat mensen hard hun best doen op hun opleiding om zo werkloosheid te voorkomen”, aldus Trommel in een interview op deze website. 

  • Persoonlijke pagina Willem Trommel
  • Onderzoeksprogramma Bestuurswetenschappen: New Public Governance
  • Interview: 'Het moderniseringstrauma van de overheid'

De Gouden Eeuw van de Filantropie


verzorgingsstaat-filantropieDoor de vermogensopbouw en de vergrijzing zal in de komende decennia de grootste intergenerationele vermogensoverdracht uit de geschiedenis plaatvinden: de “Gouden Eeuw van de Filantropie” komt eraan. Een deel van dat vermogen zal bij algemeen nut beogende instellingen terechtkomen. Overheden en bestuurders benutten het potentieel echter nog verre van optimaal.

Prof. dr. Theo Schuyt betoogt op basis van het onderzoek van de Werkgroep Filantropische Studies dat een samenspel van overheid, markt en filantropie de verzorgingsstaat levend kan houden. De overheid garandeert dan een bepaald niveau van sociale zekerheid en de markt en filantropie zorgen voor dynamiek en variatie. Er ontstaat een maatschappij met een collectief stelsel van sociale zekerheid, onderwijs en gezonheidszorg, waarin meer ruimte wordt gemaakt voor burgerschap en de inbreng van maatschappelijke organisaties en het bedrijflseven.

  • Persoonlijke pagina Theo Schuyt
  • Onderzoeksprogramma Filantropische Studies: Philanthropy and volunteering in a ‘civil society’.

Werkloosheid slechter voor vrouwen dan mannen


verzorgingsstaat-werkloosheidDr. Irma Mooi-Reçi van de afdeling Sociologie onderzoekt de invloed van (tijdelijke) werkloosheid op de arbeidscarrière en lonen van werknemers. Haar studies laten zien dat werkloosheid langdurige negatieve effecten heeft op de lonen van zowel mannen als vrouwen. Die effecten zijn sterker en houden langer aan voor vrouwen met kinderen ouder dan twaalf jaar. Ze zijn voor vrouwen vooral toe te schrijven aan kennisveroudering, terwijl mannen vooral last hebben van het stigma dat rond werkloosheid hangt.

Ook blijken verscherpingen en verkortingen van werkloosheidsuitkeringen iets slechter uit te pakken voor vrouwen dan voor mannen. Juist in tijden van beleidsverscherpingen hebben vooral vrouwen de neiging om een baan onder hun niveau te accepteren. Dat heeft langdurig nadelige gevolgen voor hun carrière en loon, wat leidt tot de conclusie dat de striktere regels voor de werkloosheidsuitkering sekseverschillen op het werk in de hand werken. Daarnaast ontdekte Mooi-Reçi ook dat de negatieve effecten van werkloosheid verergeren als het economisch wat minder voor de wind gaat, omdat er dan meer concurrentie is op de banenmarkt.

  • Persoonlijke pagina Irma Mooi-Reçi
  • Onderzoeksprogramma Sociologie: Participation in Society
  • Interview ‘Ik ben geen activist’

Risico’s neem je als je toch al op verliezen staat


Waarom komen sommige regeringen weg met voorstellen die stemmen kosten en andere niet? Deze vraag staat centraal in het Veni-project van prof. dr. Barbara Vis. Ze betoogt dat dit heeft te maken met het risico dat politici bereid zijn te nemen: regeringen durven hun vingers alleen te branden aan hervormingen van de welvaartsstaat als ze toch al op sociaaleconomisch en/of politiek verlies staan. Deze bevinding is gebaseerd op een nieuwe theoretische invalshoek uit de psychologie: de prospect theorie.

Volgens deze theorie passen mensen hun gedrag aan aan de situatie (van winst of verlies) waarin ze zich bevinden. De context waarin regeringen zich bevinden (electoraal verlies of winst) beïnvloedt hun risicohouding en daarmee de mate van hervormingen. Onder slechte sociaaleconomische omstandigheden en bij politiek verlies accepteren regeringen het electorale risico van impopulaire hervormingen; bij politieke winst houden zij zich hier verre van. 

  • Persoonlijke pagina Barbara Vis
  • Onderzoeksprogramma Politicologie: Multi-layered governance in Europe and beyond.

Afval als inkomstenbron in Indonesië


De verzorgingsstaat wordt sterk geassocieerd met Europa, maar ook regeringen van landen in de Global South voelen zich verantwoordelijk voor het welzijn van hun burgers. Veel overheidstaken worden daar geprivatiseerd, minder uit ideologie of overtuiging, dan vanwege gebrek aan overheidsmiddelen. Dr. Freek Colombijn van de afdeling Sociale en Culturele Antropologie doet onderzoek naar een zo’n schakel tussen publieke en particuliere actoren: het ophalen van afval in steden in Indonesië.

Wijkbewoners leggen geld bij elkaar om gezamenlijk een vuilophaler aan te stellen, die het afval stort op een tijdelijke dumpplaats. Op deze dumpplaats sorteren de vuilophalers het afval en verkopen wat recyclebaar is. De gemeentelijke overheid transporteert vervolgens het restafval naar de finale dumpsite, buiten de stad, waar honderden mensen voor eigen rekening het afval verder sorteren.

Het systeem functioneert goed in de zin dat veel afval gerecycled wordt. Afval is geen restproduct maar een economische bron. Deze situatie roept vragen op hoe het gemeentelijke systeem aansluit op de particuliere initiatieven.  Het is ook de vraag of bij stijgende inkomens in de emerging economy Indonesië mensen bereid zijn afval te sorteren. Economische groei leidt enerzijds tot meer afval en anderzijds tot een kleinere bereidheid afval te sorteren. Economische groei kan ook leiden tot een door het westen of de Islam geïnspireerd milieubewustzijn.

  • Persoonlijke pagina Freek Colombijn
  • Onderzoeksprogramma Sociale en Culturele Antropologie: CONSEC